De vroeg 15de-eeuwse bronsvondst van Doel: een mislukte reddingsoperatie
In februari kwamen twee onderzoekers uit Nederland om de bronzen potten van Doel te bestuderen: Vincent van Vilsteren was voor zijn pensionering conservator archeologie van het Drents Museum in Assen en Jaap Verhage is gepensioneerd docent materiaalonderzoek aan de NHL Stenden Hogeschool in Leeuwarden. Vincent vertelt het volgende over dit onderzoek.
De bronsvondst van Doel bestaat uit zes bronzen kookpotten en is daarmee een van de grootste in Noordwest-Europa. Eén van de potten bevindt zich in een particuliere collectie; de overige vijf maken deel uit van de collectie van Erfpunt. De bronzen potten kwamen in 1999/2000 tevoorschijn bij Doel bij de aanleg van het Deurganckdok. In onderzoekszone A werd toen een deel van een laatmiddeleeuws dorp blootgelegd. De kookpotten werden verspreid aangetroffen in de jongere opvulling van grachten 9 en 10. Deze opvulling bestond uit stroomzand, wat duidelijk wijst op het teloorgaan van de nederzetting door een zware overstroming. Uit de verdere uitwerking van het onderzoek bleek dat op deze plek het dorpje Kieldrecht heeft gelegen, dat bij de Sint-Elisabethsvloed van 1424 verdronk. In de nacht van 19 november van dat jaar vond een catastrofale overstroming plaats. Kieldrecht was rond 1240 gesticht als veenontginnersdorp door de heer van Beveren en lag vlak naast de Schelde. Aan het begin van de 15de eeuw was het een bloeiende gemeenschap van ongeveer 1000 inwoners, waar werd gevist en waar turf werd gestoken en verhandeld.
Drie van de zes bronzen kookpotten uit het Deurganckdok bij Doel. De grootste is 26,2 cm hoog. © Erfpunt
Alle bronzen potten van Doel hebben drie poten en twee driehoekige oren, waaraan een ijzeren hengsel bevestigd kon worden om de pot boven het vuur te hangen. Bij geen van de potten is het hengsel bewaard gebleven. Sommige potten raakten bij de ontdekking door de graafmachine nogal beschadigd. Het bijzondere aan de bronsvondst van Doel is dat ze zo scherp gedateerd kan worden. Bronzen potten komen voor van de 12de tot en met de 17de eeuw en vertonen in de loop der tijd slechts weinig typologische ontwikkeling, in tegenstelling tot aardewerk. Daardoor is het moeilijk om dit soort metalen keukengerei op basis van de vorm nauwkeurig te dateren. Veelal komen we niet verder dan een datering 14de of 15de eeuw.
In dit bijzondere geval van Doel kunnen we heel precies zeggen dat de potten dateren van vóór 1424.
Bronzen pot van Doel. Particuliere collectie. © A.J.H.M. Prinsen
De weinige meervoudige bronsvondsten die uit deze periode bekend zijn, werden meestal als ensemble begraven, vaak als een soort bouwoffer bij de aanleg van een kasteel. De vondst van Doel is daarom ook uitzonderlijk: hier gaat het om bronzen potten die bij een grote stormvloed zijn verspoeld. Bronzen kookpotten waren in de middeleeuwen zeer waardevol en werden gebruikt voor het bereiden van de dagelijkse warme maaltijd. Het is dan ook niet verwonderlijk dat mensen tijdens een stormvloed deze in veiligheid probeerden te brengen, samen met hun andere kostbare bezittingen.
Een mooi beeld daarvan zien we op een schilderij dat omstreeks 1490/1495 werd gemaakt door nabestaanden van slachtoffers van een eerdere Sint-Elisabethsvloed, die van 1421. Het toont hoe op 19 november van dat jaar de omgeving van Dordrecht door een zware stormvloed werd getroffen. Mensen proberen in allerijl hun dekens, kisten en hun bronzen pot in een bootje te redden. Links zien we een man met het beddegoed op zijn rug en aan zijn armen een ketel en een bronzen pot.Iets verderop staan een bronzen pot en een houten kist klaar om in het bootje te laden, waarin al verschillende spullen zijn verzameld.
Bij het teloorgaan van Kieldrecht in 1424 is het, zo blijkt, helaas niet gelukt om de bronzen potten tijdig in veiligheid te brengen. Voor de bewoners was dat een tragedie – al zijn archeologen daar vandaag natuurlijk minder rouwig om.
Detail van schilderij (olieverf op paneel) van de Sint-Elisabethsvloed van 1421. Datering ca. 1490-1495. © Rijksmuseum Amsterdam